Projektowanie uniwersalne. Geneza i główne założenia koncepcji.

Koncepcja projektowania uniwersalnego (ang. universal design) opiera się na filozofii udostępnienia produktów i przestrzeni wszystkim osobom, w możliwie najszerszym zakresie i w taki sposób aby bez potrzeby adaptacji, użytkownicy, których funkcjonowanie jest w jakikolwiek sposób ograniczone mieli równy, sprawiedliwy i nieograniczony dostęp do wszelkich dóbr i usług.

Autorem koncepcji projektowania uniwersalnego był amerykański architekt i designer Ronald L. Mace (1941-1998). Początkowo koncepcja ta odnosiła się do projektowania architektonicznego i miała na celu dostosowanie projektowanych budynków i ich otoczenia do potrzeb osób o obniżonej sprawności.

Z czasem filozofia ta zyskała na znaczeniu, a wraz z rozwojem sztuki projektowej oraz rosnącymi potrzebami dostępu do projektowanych dóbr przez osoby o różnym stopniu sprawności, zaczęła rozpowszechniać się na inne dziedziny projektowania, takie jak wzornictwo przemysłowe, a następnie projektowanie interfejsów komputerowych i serwisów internetowych. Obecnie stosowana jest na wielu płaszczyznach i w wielu obszarach, począwszy od architektury, przez planowanie przestrzenne, użytkowanie gruntów, roboty budowlane, produkcję, technologie informatyczne etc.

Chociaż nie ma możliwości opracowywania projektów tak szeroko uniwersalnych, aby spełniały oczekiwania wszystkich użytkowników bez wyjątku, koncepcja universal design odnosi się do kreowania przedmiotów i otoczenia na tyle elastycznych, aby wykluczyć lub zminimalizować konieczność ich dalszej adaptacji, dla której konieczne byłoby stosowanie technik projektowania specjalistycznego wprowadzającego nowe rozwiązania następcze, nie uwzględnione w pierwotnym projekcie. Tym samym koncepcja ta nie może być traktowana jako ścisła metoda regulująca w sposób jednoznaczny techniki projektowe, ale raczej jako nurt i strategiczne podejście wyznaczające kierunki w procesach planowania i projektowania, mające na celu kreowanie równego dostępu do dóbr oraz zapewnienie sprawiedliwego wykorzystania przestrzeni.

Projektowanie uniwersalne opiera się na siedmiu zasadach, mających zapewnić możliwość uczestnictwa w życiu społecznym osobom z dysfunkcjami, niezależnie od stopnia niepełnosprawności oraz obszaru objętego pracami projektowymi, zaliczamy do nich:

  • Sprawiedliwe wykorzystanie (equitable use) - użyteczność projektu dla ludzi o różnych możliwościach
  • Elastyczność użycia (flexibility in use) - uwzględnienie szerokiego zakresu indywidualnych preferencji
  • Prosta i intuicyjna obsługa (simple and intuitive) - łatwość zrozumienia projektu, niezależnie od poziomu koncentracji i umiejętności (w tym językowych)
  • Zauważalna informacja (perceptible information) - możliwość odczytania informacji, niezależnie od zdolności sensorycznych i warunków otoczenia
  • Niski poziom wysiłku fizycznego (low physical effort) - efektywność projektowanego produktu i możliwość jego wykorzystania przy minimalnym wysiłku fizycznym
  • Wymiary i przestrzeń dostępne i użyteczne (size and space for approach and use) - stosowanie odpowiedniej wielkości i ergonomii przestrzeni umożliwiającej podejście, działanie i wykorzystanie produktu, niezależnie od wielkości, postawy i mobilności użytkownika

Koncepcja projektowania uniwersalnego doczekała się także usystematyzowania na gruncie legislacyjnym. Przykładem może być Konwencja o prawach osób niepełnosprawnych (Convention on the Rights of Persons with Disabilities).